Datum: 12-13 mei, 2026
Tijd: 10:00-17:00
Locatie: Wereldmuseum Leiden
Organisatie: Wereldmuseum Leiden, Research Center for Material Culture, Consortium Koloniale Collecties
Voertaal: Engels
Samen met partners van het Consortium Koloniale Collecties, organiseert Wereldmuseum Leiden en het Research Center for Material Culture een internationale workshop die bijdraagt aan beleidskaders over de teruggave van en omgang met voorouderlijke resten in Nederland. Door de manier waarop voorouderlijke resten onderdeel zijn geworden van erfgoed collecties, is het essentieel om in de vorming van een beleidskader, ruimte te geven aan herkomstgemeenschappen en andere mensen uit voormalig gekoloniseerde gebieden. Deze workshop brengt theorie, praktijk en beleid uit verschillende plekken van de wereld samen, waarbij herkomstgemeenschappen centraal staan.
Hoe kan een beleid eruitzien wanneer geleefde realiteiten vooropgesteld worden? Wanneer er wordt geluisterd naar de stemmen van degenen wiens leven het meest is aangetast door koloniale en postkoloniale praktijken van het verzamelen en tentoonstellen van voorouderlijke resten in collectiebeherende instellingen? Moeten voorouderlijke resten die zijn “verworven” uit koloniale context wel onderzocht of tentoongesteld worden? En hoe kan er binnen een beleidskader ruimte zijn voor de uitdagingen van herkomstgemeenschappen voor zelfbeschikking en soevereiniteit? Dit zijn maar enkele van de vragen die centraal staan tijdens deze tweedaagse workshop. Meer informatie is hieronder beschikbaar.
Internationale Dag van het HerkomstonderzoekDatum: 8 april 2026
Locatie: Online en op locatie. Verschillende musea, universiteiten en erfgoedinstellingen in Nederland, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, Italië en de Verenigde Staten.
Voertaal: Engels
Op woensdag 8 april is het Internationale Dag van het Herkomstonderzoek. Ter gelegenheid van deze dag, een initiatief van het Arbeitskreis Provenienzforschung, organiseren verschillende collectiebeherende instellingen bijeenkomsten om aandacht te vragen voor het belang van herkomstonderzoek voor zorgvuldig collectiebeheer. Zo ook voor de zorgvuldige omgang met collecties uit koloniale context. Deze bijeenkomsten hebben verschillende vormen, zoals workshops, lezingen, boekpresentaties en rondleidingen. Hieronder vind je twee voorbeelden van bijeenkomsten die ook online zijn bij te wonen.
Universiteit van Genève
De Universiteit van Genève organiseert de online discussie Legal Provenance and TWAIL. Tijdens de discussie wordt verkend of TWAIL (Third World Approaches to International Law) een behulpzaam perspectief kan bieden in de gecompliceerde herkomstgeschiedenissen van objecten uit koloniale context. Daarnaast biedt de bijeenkomst een open dialoog over de postkoloniale dimensies van het cultureel erfgoedrecht. Meer informatie vind je hier.
Universiteit van Leipzig
Het Instituut voor Anatomie van de Universiteit van Leipzig organiseert de lezing Entangled Histories: A Conversation on Ancestral Remains from today’s South Africa at Leipzig University. Tijdens dit gesprek worden de initiële resultaten van het herkomstonderzoek naar de collectie aan schedels van de Universiteit van Leipzig gedeeld. Verder gaat het gesprek in op de verweven geschiedenissen van raciale onderzoekspraktijken en internationale verzamelnetwerken. Meer informatie is hier beschikbaar.
Datum: 9 – 11 juni, 2026
Locatie: Niedersächsisches Landesmuseum Hannover
Organisatie: Museumverband Niedersachsen und Bremen, in samenwerking met het Netzwerk Provenienzforschung in Niedersachsen.
Voertaal: Engels
De Indonesische uitspraak pasang surut – eb en vloed – staat voor de continue verplaatsing van mensen, objecten en ideeën over de zeeën die ooit Europa en het Indonesisch Archipel verbonden. Deze getijden vormden de opkomst van koloniale collecties, maar brengen ook mogelijkheden van nieuwe uitwisseling: van kennis, verantwoordelijkheid en dialoog.
De internationale conferentie Pasang Surut: Provenance Research as a Contribution to Decolonisation and Trajectories of Restitution brengt academische en museale experts samen om te spreken over het belang van herkomstonderzoek in processen van hernieuwd contact en dekolonisatie. Aanmelden van tot 15 mei 2026, door te mailen naar annekathrin.krieger@landesmuseum-hannover.de Meer informatie lees je in de uitnodiging hieronder.
Tien musea verdiepen zich in herkomst koloniale objectenEén jaar na de sluiting van de eerste aanvraagronde van de Regeling Herkomstonderzoek Koloniale Collecties zijn de eerste tien onderzoeksprojecten in volle gang. Deze regeling stelt Nederlandse musea en erfgoedinstellingen in staat de herkomst van objecten uit hun koloniale context te onderzoeken, een kerntaak van zorgvuldig en transparant collectiebeheer. Het Consortium Koloniale Collecties stelde als verstrekker van de subsidies in totaal €500.000 beschikbaar; in de eerste ronde is ruim €240.000 toegekend aan tien projecten.
De gehonoreerde instellingen vormen een brede doorsnede van het veld, van rijksmusea tot gemeentelijke, universitaire en particuliere collecties. Zij onderzoeken deelcollecties en specifieke objecten waarvoor aanwijzingen bestaan dat deze in een koloniale context zijn verworven. Zo doet Museon-Omniversum onderzoek naar een banjabangi, een zeldzame houten bank uit Suriname die historisch werd gebruikt als slaginstrument en symbool van koloniale machtsverhoudingen en verzet. Missiemuseum Steyl onderzoekt een erekleed met Baxian-motieven uit Yanggu (China) dat in 1901 door missionarissen werd meegenomen onder onduidelijke omstandigheden. Kunstmuseum Den Haag ontving een toekenning voor onderzoek naar onder andere het achttiende-eeuwse hofzilver van de Sultan van Ternate, dat zich in de collectie edelmetaal van het museum bevindt.
Dit is maar een greep uit de herkomstonderzoeken die binnenkort worden afgerond en waarvan de resultaten zullen worden gedeeld via herkomstrapporten, publicaties, publieksbijeenkomsten en tentoonstellingen. Benieuwd naar meer projecten die een toekenning hebben ontvangen? Daarover lees je hier meer.
Het Consortium Koloniale Collecties – een samenwerking van Museum Bronbeek, NIOD, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmuseum en Wereldmuseum – ondersteunt het herkomstonderzoek financieel en inhoudelijk, onder meer via kennisdeling en netwerkvorming, en draagt daarmee bij aan zorgvuldige omgang met koloniale collecties en samenwerking met herkomstgemeenschappen.
Herkomstonderzoek blog #5 is nu te lezen!In de blogserie presenteert het Consortium Koloniale Collecties een historisch object uit een voormalige koloniale context of situatie, dat momenteel (of tot voor kort) wordt bewaard in een museum in Nederland en waarnaar herkomstonderzoek is gedaan. De vijfde blog in de reeks is nu te lezen en gaat over een reliëfplaat uit het Koninkrijk Benin in Nigeria.
De reliëfplaat maakt onderdeel uit van de grote en versnipperde collectie koninklijke artefacten uit het Koninkrijk Benin (tegenwoordig gelegen in de staat Edo in Nigeria) die aan het einde van de negentiende eeuw zijn geroofd. Deze historische voorwerpen – gezamenlijk bekend als de Benin Bronzen – zijn een uitdrukking van de cultuur, geschiedenis en kunst van Benin.
De reliëfplaat (of Ama in het Edo) met de afbeelding van een moddervis maakte tot voor kort onderdeel uit van de collectie van Museum de Fundatie in Zwolle. Recentelijk heeft archief- en materiaaltechnisch onderzoek bevestigd dat de reliëfplaat zijn herkomst vindt in Benin City. Dit herkomstonderzoek is financieel ondersteund door het Consortium Koloniale Collecties.
In dit blog lees je meer over het herkomstonderzoek, de rol van de Benin Bronzen in het internationale restitutiedebat, de teruggave van de reliëfplaat en de tentoonstelling Back to Benin – Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed, op dit moment te zien bij Museum de Fundatie.
Herkomstonderzoek blog #5
In deze serie blogs presenteert het Consortium Koloniale Collecties een historisch object of collectie uit een voormalige koloniale context of situatie, dat momenteel (of tot voor kort) wordt bewaard in een museum in Nederland en waarnaar herkomstonderzoek is gedaan. In elke blog wordt uitgelegd welke stappen het betreffende museum of de betreffende herkomstonderzoeker heeft gezet om het onderzoek uit te voeren. Welke verhalen gaan schuil achter het object en wat kunnen ze ons vertellen over het koloniale verleden van Nederland?
Deze keer in de spotlight: een reliëfplaat uit het Koninkrijk Benin in Nigeria
De Benin Bronzen en het restitutiedebat
In deze blog zoomen we in op één enkel voorwerp: een gegoten bronzen plaquette met een reliëfafbeelding van een moddervis. Dit object maakt deel uit van de grote en versnipperde collectie koninklijke artefacten uit het Koninkrijk Benin (tegenwoordig gelegen in de staat Edo in Nigeria) die aan het einde van de negentiende eeuw zijn geroofd. Deze historische voorwerpen – gezamenlijk bekend als de Benin Bronzen – zijn een uitdrukking van de cultuur, geschiedenis en kunst van Benin. Ze zijn gemaakt door gespecialiseerde gilden die werkten voor het koninklijk hof van de Oba (koning) in Benin City, gelegen in het hedendaagse Nigeria. De Benin Bronzen omvatten bijvoorbeeld rijk versierde gegoten plaquettes, hoofden van voorouders, dier- en mensfiguren en persoonlijke ornamenten. Ze werden vanaf ten minste de zestiende eeuw vervaardigd en oorspronkelijk gebruikt als koninklijke kunstwerken om historische gebeurtenissen uit te beelden, voor verering en voor ritueel gebruik. Deze voorwerpen werden in 1897 door Britse troepen uit het Koninkrijk Benin geroofd en na deze gewelddadige militaire operatie over de hele wereld verspreid.
De Benin Bronzen hebben de afgelopen jaren veel aandacht gekregen omdat ze centraal kwamen te staan in debatten in Europa over het onder ogen zien van het koloniale verleden en de noodzaak om de vele historische bezittingen terug te geven die destijds, vaak onder gewelddadige omstandigheden, naar Europese musea zijn gebracht. Hoewel het lijkt alsof het debat over restitutie in Westerse contexten vrij recent is, gaat er een decennialang proces aan vooraf, met talloze pogingen van voormalige gekoloniseerde gemeenschappen en landen om hun historische bezittingen en voorouderlijke resten terug te krijgen. Volgens het beknopte overzicht van Eiloghosa Oghogho Obobaifo worden er al sinds de jaren zestig van de vorige eeuw pogingen tot restitutie van de Benin Bronzen gedaan. Bénédicte Savoy beschrijft deze en vele andere pogingen tot restitutie op het Afrikaanse continent in haar recente boek Africa’s Struggle for Its Art.
De situatie lijkt langzaam te veranderen, nu Europese landen steeds meer bereid zijn om een deel van de tijdens de koloniale tijd geroofde bezittingen terug te geven. Zo heeft Nederland, in navolging van andere landen, 119 Benin-bronzen teruggegeven aan de Nigeriaanse regering in de zomer van 2025.
Breder onderzoek naar herkomst
De reliëfplaat (of Ama in het Edo) met de afbeelding van een moddervis maakte tot voor kort deel uit van de collectie van Museum de Fundatie in Zwolle. De collectie van dit museum bestaat uit meer dan 11.000 objecten en is samengesteld uit verschillende, voornamelijk particuliere, collecties. De basis werd gelegd door Dirk Hannema (1895-1984), een kunstkenner en initiatiefnemer van de Stichting Hannema-de Stuers, de voorloper van Museum de Fundatie. Voordat de reliëfplaat met geweld werd weggehaald, maakte deze waarschijnlijk deel uit van de versiering van het Koninklijk Paleis van de Oba in het huidige Benin City.
Aanvankelijk richtte herkomstonderzoek in Nederland (net als in andere contexten) zich vooral op objecten die in de periode 1933-1945 onder dwang waren ontnomen. Tussen 2009 en 2013 nam Museum de Fundatie deel aan een nationaal project van de Nederlandse Museumvereniging om vast te stellen of objecten in collecties verband hielden met deze geschiedenis. In dit kader werd de herkomst van het Benin Brons van Museum de Fundatie alleen onderzocht in relatie tot de periode 1933-1945. Dit gebeurde door de collectiedatabase, het archief van het museum en andere bronnen te onderzoeken.
In 2020 kreeg het debat over de teruggave van koloniale collecties opnieuw aandacht in Europa, wat het museum ertoe aanzette om meer informatie te verzamelen over de oorsprong, authenticiteit en herkomst van het object. Tot dan toe was de geschiedenis van de reliëfplaat slechts tot 1937 terug te voeren. Wat was er al bekend over de geschiedenis van de plaquette? Uit een notitie van Dirk Hannema, de oprichter van Museum de Fundatie, bleek dat hij het reliëf in 1937 had gekocht via kunsthandelaar Carel van Lier in Amsterdam, die het object in bruikleen had gekregen uit een tentoonstelling van de Parijse handelaar Charles Ratton. Uit archiefonderzoek is gebleken dat een bas-reliëf van een vis die sterk lijkt op de plaquette van Museum de Fundatie op 26 juni 1930 door veilinghuis Messrs. Foster aan Pall Mall in Londen is verkocht. Vermoedelijk heeft Ratton het object daar gekocht. In de veilingcatalogus staat dat het afkomstig was uit de collectie van een ‘gentleman’ en eerder was tentoongesteld in het Brighton Museum (nu Brighton & Hove Museums). Dit ondersteunt de hypothese dat het stuk in het Verenigd Koninkrijk terecht is gekomen via een Britse officier die mogelijk betrokken was bij de plundering in 1897.
Een materiële benadering van herkomstonderzoek
Aangezien archiefonderzoek geen verdere informatie opleverde over de herkomst van de reliëfplaat, besloot het museum deze in juli 2025 aan een technische analyse te onderwerpen. Een XRF-scan (röntgenfluorescentiespectometrie), een niet-destructieve analysetechniek die wordt gebruikt om de elementaire samenstelling van materialen zoals metalen, kunststoffen of bodem te bepalen, toonde aan dat de plaat van messing is gemaakt en geen sporen van nikkel bevat. Dit feit versterkte het vermoeden dat dit een historisch stuk is dat in Benin is gemaakt, en geen moderne reproductie. Uit een daaropvolgende chemische analyse van een klein monster bleek dat het metaal bestaat uit messing met kleine hoeveelheden lood en tin, een samenstelling die overeenkomt met het messing dat in Benin en in Europese manilla’s werd gebruikt – hoefijzervormige stukken metaal die voornamelijk als betaalmiddel functioneerden. De loodisotopenverhoudingen vertonen ook een sterke gelijkenis met die van manilla’s uit een achttiende-eeuws scheepswrak dat voor de kust van Cape Cod is gevonden, wat de herkomst van het stuk verder bevestigt. Hoewel nog steeds niet met zekerheid kan worden vastgesteld hoe de reliëfplaat na de plundering in 1897 in Parijs terecht is gekomen, kon aan de hand van materiaalonderzoek de herkomst van deze plaquette in de collectie van Museum de Fundatie bevestigd worden.
Reflectie
In deze blog hebben we gezien hoe verschuivende maatschappelijke discussies over het koloniale verleden van invloed kunnen zijn op de manier waarop musea hun collecties benaderen en onderzoeken. Dit voorbeeld laat verder zien dat in sommige gevallen materiële analyse van historische objecten of collecties vragen kan beantwoorden die met archiefonderzoek niet met zekerheid kunnen worden opgehelderd. In het licht van de conclusies van het herkomstonderzoek heeft Museum de Fundatie de reliëfplaat in november 2025 teruggegeven aan het Koninklijk Huis van Benin. Bovendien werd de plaquette omgedoopt tot Ama O Ghe Ehen (plaquette van een vis) en zo wordt ze nu ook genoemd, dankzij het eerste onderzoek van Osaisonor Godfrey Ekhator-Obogie.
In 2026 opende het museum ter gelegenheid van deze teruggave een tentoonstelling samengesteld door Aude Christel Mgba (conservator hedendaagse kunst). Onder de titel Back To Benin – Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed brengt de tentoonstelling tien hedendaagse Nigeriaanse kunstenaars van Edo-afkomst samen, die zich voor hun nieuwe werk lieten inspireren door de plaquette en zo een dialoog aangaan met geschiedenis, symboliek en culturele herinnering. De kunstenaars in deze tentoonstelling zijn Osaze Amadasun, Minne Atairu, Leo Asemota, Victor Ehikhamenor, Taiye Idahor, Favour Jonathan, Osaru Obaseki, Enotie Ogbebor, Abraham Onoriode Oghobase en Phil Omodamwen. Na afloop van de tentoonstelling, zal de Ama O Ghe Ehen ook fysiek terugkeren naar Benin City.
Het herkomstonderzoek naar de reliëfplaat is uitgevoerd met financiële ondersteuning van het Consortium Koloniale Collecties.
Tot slot
Om de historische en huidige betekenis van objecten beter te begrijpen en om er ethisch verantwoord mee om te gaan, is informatie over hun herkomst en verwervingsgeschiedenis van essentieel belang. Herkomstonderzoek is een doorlopend proces voor musea. Het Consortium Koloniale Collecties ondersteunt instellingen die collecties beheren bij dit werk door kennis en informatie te delen en belanghebbenden een netwerk te bieden. Wilt u meer weten of informatie met ons delen? Neem alstublieft contact met ons op!
Referenties en verdere informatie
Het herkomstonderzoek dat in deze blog wordt besproken is uitgevoerd door Kristian Garssen, Johan Koers en Aude Christel Mgba. Het rapport is gepubliceerd in de catalogus van de tentoonstelling Back To Benin – Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed in Museum de Fundatie. De informatie in deze blog is afkomstig uit dit onderzoek en uit e-mailcorrespondentie met Aude Christel Mgba.
Datum: 20 maart 2026
Tijd: 10:00 uur EST/11:00 uur AST/15:00 uur CET
Locatie: Online, via Zoom
Organisatie: UWI Museum in samenwerking met het Centre for Repatriation Research
Voertaal: English
Het Museum van de University of the West Indies (UWI Museum) organiseert een online discussie in samenwerking met het Centre for Repatriation Research. De discussie verkent groeiende wereldwijde gesprekken over restitutie, koloniale collecties in archieven, musea en galerieën, en de implicaties hiervan voor de Cariben. De sessie focust op restitutie debatten en interventies van de Nederlands-, Frans- en Engelssprekende Cariben, in relatie tot erfgoed, herinnering en herstel.
De sessie omvat een presentatie over de Colonial Collections Datahub door Camiel de Kom (Digitaal erfgoed coach bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en Arminda Franken-Ruiz (Erfgoed specialist en voormalig directeur, Nationaal Archeologisch Museum, Aruba).
Datum: 9 april 2026
Tijd: 16:00
Locatie: Verzetsmuseum Amsterdam
Organisatie: Expertisecentrum Restitutie (ECR) van het NIOD en het Verzetsmuseum Amsterdam
Voertaal: Nederlands
Het Expertisecentrum Restitutie (ECR) van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en Verzetsmuseum Amsterdam presenteren Roofkunst Ontrafeld, een lezingenreeks die zich richt op minder belichte kanten van roofkunst en restitutie. Historici verbonden aan het NIOD presenteren recent onderzoek en verrassende inzichten en gaan de dialoog aan met het publiek, onder leiding van moderator Yuki Kho. Op 9 april zal historicus en herkomstonderzoek Daniël Hendrikse de lezing Op het kruispunt van onrecht: ‘koloniale kunst’ en de Tweede Wereldoorlog presenteren.
Onderzoek naar kunstroof tijdens WOII en naar koloniale collecties wordt meestal gescheiden, waarbij wetenschappelijke specialisatie en morele bezwaren samenhangend onderzoek in de weg staan. Tijdens deze lezing wordt aan de hand van concrete voorbeelden gezocht naar het historisch kruispunt tussen beide onderzoeksvelden. Daarbij wordt ingegaan op de vraag: Wat te doen met objecten waarbij mogelijk sprake is van gelaagd bezitsverlies: eerst onder invloed van kolonialisme en vervolgens door toedoen van de Duitse bezetter?
Opening expo: Her Love, Her StoryDatum: 8 februari 2026
Tijd: 15:00-17:00
Locatie: OBA Oosterdok (Openbare Bibliotheek Amsterdam), Theater
Organisatie: Our HERitage, OBA
Voertaal: Nederlands
Op 8 februari opent bij OBA de foto tentoonstelling Her Love, Her Story, samengesteld door het project Our HERitage. Deze tentoonstelling presenteert portretten van 11 Caribische voormoeders, samengebracht uit alle windstreken. Hun verhalen laten zien hoe liefde en kracht de samenleving van nu vormen. De expositie is van 3 februari tot en met 9 maart te zien op de fotogalerij bij OBA.
Het openingsprogramma start zondagmiddag 8 februari in het Theater op de 7e verdieping met een welkomstwoord door Our HERitage-oprichter Fausia S. Abdul. Keynotespreker is prof. Valika Smeulders (Rijksmuseum & Consorium Koloniale Collecties). Verder met auteurs Liesbeth Smit en Susi & Simba Mosis en deelnemers Tiarra Simon en Robby Kibbelaar. De middag sluiten we af met een intense performance van Reframing HERstory Art Foundation over slavernij en vrouw-zijn.
Workshop: Relational heritage spacesDatum: 27 januari 2026
Tijd: 10:00-17:00
Locatie: Oude Boteringestraat 36, Faculteit van Religiewetenschappen, Rijksuniversiteit Groningen
Organisatie: Nederlandse afdeling van de Association of Critical Heritage Studies
Voertaal: Engels
Op 27 januari 2026, organiseert de Nederlandse afdeling van de Association of Critical Heritage Studies hun eerste workshop. Het thema van de workshop is relationaliteit in erfgoed studies. Het programma omvat keynote lezingen van Hester Dibbits (Reinwardt Academie) en Cindy Zalm (Wereldmuseum & Consortium Koloniale Collecties). Restitutie is één van de onderwerpen die centraal staat bij deze workshop.